“Nhưng rủi ro khí hậu không hỏi ý ta. Nó khuếch đại bệnh nền của đô thị: ngập úng, ô nhiễm khói bụi, nhiệt lượng tăng cao...; khuếch đại tình trạng bất bình đẳng, ai nghèo chịu rủi ro nhiều nhất; khuếch đại mọi căng thẳng tinh thần, bất an kinh niên vì cái mà mắt thường không thấy được, như những hạt bụi siêu mịn PM2.5. Điều đáng buồn là tất cả dường như đã “quen” cái nóng tăng dần, “quen” lũ mỗi năm một khác. Truyền thông quá tải cũng khiến người ta dường như bị tê liệt cảm xúc, doanh nghiệp và hộ gia đình sống trong các thước đo ngắn hạn, hôm nay còn bán được, còn đi làm được là ổn. Vậy bạn đặt ra câu hỏi:

“Hôm nay, ngay ở quy mô gia đình mình, biến đổi khí hậu chạm vào đâu?”

Sóng nhiệt không chỉ là vài ngày oi ả. Ở mức nhiệt cao, đặc biệt khi độ ẩm lớn, cơ thể mất khả năng tản nhiệt qua mồ hôi. Chỉ số nhiệt ẩm chạm ngưỡng 31-33°C đã nguy hiểm với người lao động ngoài trời; 35°C là giới hạn sinh lý, hoạt động thể lực có thể gây tử vong trong vài giờ. Gia đình có người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bệnh tim, phổi sẽ thấy nhịp thở nặng, tim đập nhanh, chóng mặt. Năng suất lao động giảm đi thấy rõ. Lái xe giao hàng, công nhân xây dựng, nông dân... phải nghỉ giữa giờ, làm việc đêm; lương không tăng nhưng hóa đơn điện tăng chóng mặt. Giấc ngủ bị rút ngắn, rối loạn thần kinh thực vật, suy giảm miễn dịch. Và rồi bạn sẽ nhận ra: “Đi làm rồi về nhà” không còn bình thường, khi nhịp tim, giấc ngủ và hóa đơn đều thay đổi. Đó là bình thường hóa của chính ngày hôm nay.

Biến đổi khí hậu cũng đã đi thẳng vào giá cả và chất lượng thực phẩm của gia đình bạn. Một bữa ăn hàng ngày tưởng chừng đơn giản, chút cơm, rau, chút thịt nhưng cũng có thể sẽ là những điều cần suy nghĩ trong tương lai. Bạn hãy thử suy nghĩ, vùng đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa lớn nhất nước ta, đã và đang bị nhiễm mặn do nước biển dâng. Người nông dân gánh nợ, ruộng bỏ hoang, giá gạo tăng trên thị trường. Hạn hán ở Tây Nguyên làm cà phê, hồ tiêu, và cũng khiến cho rau xanh mất mùa. Nhưng mưa cực đoan lại làm dập nát, nấm bệnh bùng lên khiến giá dao động thất thường.

Năm 2023 thiết lập kỷ lục là năm nóng nhất của Trái Đất

Bạn hãy thử tưởng tượng chợ đầu mối sáng sớm, sạp rau không còn phong phú như bạn quen thấy, thay vào đó là giá thay đổi đến chóng mặt. Và khi thức ăn gia súc thiếu do nắng hạn, giá thịt sẽ tăng vọt. Cá biển ngày càng ít do nước ấm và axit hóa đại dương. Một miếng thịt hay con cá mà bạn ăn hôm nay có thể trở thành món xa xỉ trong tương lai gần. Chợ ít hàng hơn, giá cao thất thường. Gạo thương hiệu tăng giá; gạo thường không còn “rẻ mãi”, rau thơm, cải, xà lách đắng hơn, già hơn do stress nhiệt. Cứ như vậy, “rổ thực phẩm” của gia đình bạn chịu một thuế khí hậu vô hình: không nằm trên hóa đơn điện - nước, nhưng nằm trong rổ hàng mỗi sáng chúng ta ra chợ.

Tiếp tục bạn hãy nghĩ về căn nhà của mình, nơi trú ẩn cũng mong manh. Dù bạn ở đô thị hay nông thôn, ở trong căn biệt thự hàng triệu đô hay trong những dãy nhà trọ, đôi khi những hệ quả lại không hề khác nhau. Lũ quét gây ngập úng diện rộng. Mưa cực đoan khiến hệ thống thoát nước quá tải. Tầng hầm, bãi giữ xe, tủ điện, thang máy... tất cả trở thành điểm rủi ro. Bảo hiểm nếu có, phí sẽ tăng; nếu không có bảo hiểm, thiệt hại chúng ta sẽ là người tự gánh chịu.

Ở những vùng núi xa đô thị, xói lở, sụt lún thường xuyên xảy ra hơn. Đồng bằng mất phù sa và khai thác nước ngầm khiến nền đất lún; nước biển dâng đẩy mặn vào sâu khiến cho móng nhà, đường sá bị nứt, thiệt hại nghiêm trọng. Đó chỉ là một số ví dụ, rằng tất cả chi phí an cư đều tăng lên. Ở nhiều nơi trên thế giới, các công ty bảo hiểm rút khỏi vùng rủi ro cao, tạo ra “khu vực không thể bảo hiểm”. Khi đó, ngân hàng hạn chế cho vay thế chấp, giá nhà co lại, tài sản hộ gia đình bốc hơi ngay cả khi nơi bạn ở chưa bị ngập lần nào.

Đâu chỉ có vậy, nắng nóng cũng bước chân thẳng vào văn phòng công sở. Năng suất lao động giảm. Nhưng công trình ngoài trời thi công chậm, chi phí xây dựng đội lên. Chuỗi cung ứng bị gián đoạn do nước sông cạn khiến tàu giảm tải; bão đóng cảng; kho bãi hỏng do ngập khiến giá hàng hóa, linh kiện vọt lên. Sóng nhiệt cũng làm đỉnh phụ tải tăng; thủy điện giảm do hạn; dẫn đến cắt điện luân phiên. Các nhà máy dừng máy, văn phòng thiếu điều hòa, người lao động nhân đôi áp lực. “Đi làm rồi về nhà” khó còn là lịch cố định, khi thời tiết trở thành biến số kinh doanh, và khí hậu trở thành rủi ro tài chính ngay trên bảng cân đối.

Hà Nội ô nhiễm nghiêm trọng do bụi mịn

Và cuối cùng là sức khỏe. Ô nhiễm không khí và khí hậu nóng lên cộng hưởng với nhau. Bụi mịn tăng mạnh, mặt trời thường xuyên bị che lấp bởi làn sương dày đặc. Nhiệt cũng làm ozone tầng thấp mạnh hơn, kích thích các vấn đề về hen và viêm phổi. Nóng ẩm cho phép muỗi phát triển, mang sốt xuất huyết, sốt rét mở rộng vùng cư trú lên cao nguyên, ra miền ôn đới; ngộ độc thực phẩm tăng trong nắng nóng... Sức khỏe tinh thần cũng chịu tác động: mất ngủ, lo âu. Không chỉ trái đất “sốt”, mà hệ thần kinh của chúng ta cũng “sốt” các bạn ạ.

Giờ đây, có lẽ điều duy nhất chúng ta không phụ thuộc vào ai để sinh tồn, đó chính là hơi thở. Các bạn có nghĩ như vậy không?

Nhưng thật sự thì WHO đã công bố rằng 99% nhân loại đang hít thở không khí độc hại mỗi ngày. Những hơi thở ấy đang chứa lượng bụi mịn và khí độc ngày càng nhiều, một phần do đốt nhiên liệu hóa thạch. Biến đổi khí hậu làm ô nhiễm không khí thêm trầm trọng, đặc biệt ở các đô thị. Kết quả là sự gia tăng của ung thư phổi, bệnh tim mạch, và tỷ lệ đột quỵ trẻ hóa ngày càng cao. Và khi bạn nghĩ: “Tôi thì vẫn sống được thôi”, hãy nghĩ đến thế hệ sau.

Một đứa trẻ sinh năm 2025 sẽ chỉ mới 25 tuổi vào năm 2050. khi Trái Đất có thể nóng thêm 2°C. Khi đó, nhiều thành phố ven biển (kể cả thành phố Hồ Chí Minh, Bangkok, Jakarta...) có thể chìm dưới nước. Khi đó, nhiều vùng đất nông nghiệp sẽ trở thành sa mạc. Khi đó, những giấc mơ đơn giản, có một mái nhà, một công việc, một bữa ăn đầy đủ sẽ trở nên xa xỉ hơn cả những “thiết bị thông minh” hay một chiếc ô tô hiện đại nhất. Bạn có thể đi làm về nhà hôm nay và thấy mọi thứ bình thường. Nhưng đối với con cháu bạn, cái “bình thường” ấy có thể là một ký ức xa vời.

Nhiều người đến nay nghĩ rằng biến đổi khí hậu “không liên quan đến mình” vì họ vẫn đi làm - về nhà - ăn uống như cũ. Nhưng sự thật là mọi thứ quen thuộc trong đời sống hằng ngày, bữa ăn, căn nhà, hơi thở, sức khỏe, và tương lai của con cái chúng ta đều đang bị lung lay bởi biến đổi khí hậu. Chúng ta từng coi Holocene là sân khấu yên bình để trình diễn văn minh. Nhưng hôm nay, ánh đèn sân khấu ấy đang cháy bùng, phông màn rách toạc, và sàn diễn đã sụp lún.

Nhìn lại 9 ranh giới hành tinh, ta thấy một bức tranh đáng lo ngại, 6/9 bức tường đã sụp đổ: Biến đổi khí hậu, Tính toàn vẹn của sinh quyển, Biến đổi hệ thống đất đai, Biến đổi dòng chảy sinh địa hóa, Biến đổi nước ngọt và Các thực thể mới. Bức tường Axit hóa đại dương vừa gia nhập vào danh sách những bức tường sụp đổ một cách chưa chính thức, nâng số lượng lên 7/9 bức tường đã sụp đổ trên thực tế. Chỉ còn hai bức tường, “Tầng ozone ở tầng bình lưu” đang dần phục hồi nhờ nỗ lực tập thể toàn cầu và “Tải lượng sol khí trong khí quyển” đang tiến sát ngưỡng nguy hiểm. Chúng ta đã hiểu rằng các ranh giới này không hề tồn tại độc lập, nó là các yếu tố không thể tách rời trong một tổng thể hoàn chỉnh cung cấp an ninh sinh tồn cho toàn thể nhân loại.

Khi khí hậu nóng lên, băng tan, nước biển dâng, đất nông nghiệp nhiễm mặn dẫn đến an ninh lương thực sụp đổ. Khi đa dạng sinh học suy giảm, hệ sinh thái mất khả năng chống chịu khiến khí hậu càng biến động. Khi đất bạc màu, nông nghiệp tăng phân bón khiến biển chết dần và hàng triệu ngư dân mất kế sinh nhai... Đó là những hiệu ứng domino, một mạng lưới tổn thương dây chuyền chặt chẽ. Vậy nên, khi chúng ta nói “biến đổi khí hậu”, không thể chỉ nghĩ rằng đó chỉ là chuyện nắng nóng hay vài trận bão lớn. Thực chất, đó là chìa khóa kéo sập toàn bộ hệ thống an toàn. Không phải chỉ một ranh giới bị vượt, mà là cả mạng lưới đã vượt ngưỡng. Và điều này đồng nghĩa với việc loài người đang đi lại trong một khoảng trống không còn an toàn, một trạng thái chưa từng có trong lịch sử của nền văn minh này.

Trong quá khứ, chỉ một biến đổi nhỏ của khí hậu cũng đủ làm sụp đổ những đế chế từng hùng mạnh. Hôm nay, chúng ta đã vượt qua nhiều ngưỡng cùng một lúc, với tốc độ nhanh hơn hàng chục lần so với tự nhiên. Nếu không thể dừng lại, chúng ta không chỉ chứng kiến sự sụp đổ của một đế chế, mà có thể là sự lung lay của toàn bộ nền văn minh nhân loại, của toàn bộ hành tinh.”

Còn tiếp…

📖 Trích từ sách: “Haama Breath - Điều kì diệu từ Himalaya” của tác giả Vashna Thiên Kim.

LỜI BÌNH TỪ TÁC GIẢ

Biến đổi khí hậu trở nên nguy hiểm chính vì nó len vào đời sống theo cách rất âm thầm. Ban đầu chỉ là hóa đơn điện tăng vì phải dùng điều hòa nhiều hơn, vài đêm mất ngủ vì nắng nóng kéo dài, giá rau thịt thay đổi thất thường sau một mùa hạn hay một trận mưa cực đoan. Nhưng khi những điều ấy xuất hiện đồng thời trong cùng một gia đình, khí hậu không còn là khái niệm trên báo cáo khoa học; nó trở thành chi phí sống.

Sự thay đổi ấy đi vào bữa ăn qua giá lương thực, đi vào căn nhà qua ngập lụt và nắng nóng, đi vào công việc qua năng suất lao động và chuỗi cung ứng, rồi tiếp tục đi vào cơ thể qua chất lượng không khí, bệnh hô hấp, stress nhiệt và sức khỏe tinh thần. Mỗi tác động riêng lẻ có thể chưa đủ lớn để khiến chúng ta hoảng sợ, nhưng chính sự cộng dồn mới là điều đáng lo ngại.

Có lẽ đây là “thuế khí hậu” rõ nhất của thời đại này: không có hóa đơn riêng, nhưng gia đình vẫn phải trả bằng tiền điện, chi phí y tế, thực phẩm đắt hơn, tài sản xuống cấp nhanh hơn và mức độ bất an ngày càng lớn hơn.

Điều khiến tôi trăn trở là con người rất dễ thích nghi với sự bất thường. Một mùa hè nóng hơn được xem là thời tiết; một trận lũ lớn được xem là tai nạn; một năm giá thực phẩm tăng lại được quy về thị trường. Khi từng sự kiện bị tách rời, bức tranh lớn dần biến mất khỏi nhận thức.

Nhưng khí hậu không vận hành bằng các sự kiện riêng lẻ. Nó vận hành bằng xu hướng.

Những ranh giới hành tinh chúng ta đã đi qua cho thấy các hệ thống tự nhiên liên kết rất chặt chẽ. Khí hậu nóng lên tác động đến nước, đất, đại dương và sinh quyển; hệ sinh thái suy yếu lại làm giảm khả năng hấp thụ carbon; nông nghiệp chịu áp lực lớn hơn thì nhu cầu nước, phân bón và năng lượng cũng tăng theo. Khi các vòng phản hồi ấy cùng xuất hiện, điều bị suy yếu không còn là một “ranh giới” đơn lẻ mà là toàn bộ mạng lưới an toàn của sự sống.

Và nơi con người cảm nhận điều đó rõ nhất đôi khi không phải trong một hội nghị quốc tế, mà ngay trên bàn ăn gia đình.

Tôi luôn cho rằng lý do cần nói về khí hậu bằng ngôn ngữ đời sống chính là ở đó. Con người khó thay đổi chỉ vì một con số nhiệt độ, nhưng sẽ hiểu rất nhanh khi con số ấy liên quan đến sức khỏe của cha mẹ, bữa ăn của con cái, căn nhà mình đang sống và tương lai mà mình muốn để lại.

Một đứa trẻ sinh ra hôm nay sẽ trưởng thành trong điều kiện khí hậu mà chính các quyết định hiện tại của chúng ta đang góp phần tạo nên. Vì thế, câu chuyện môi trường cuối cùng cũng trở thành câu chuyện đạo đức: chúng ta có đủ khả năng nhìn xa hơn một nhiệm kỳ, một chu kỳ kinh doanh hay thậm chí tuổi thọ của chính mình hay không.

Biến đổi khí hậu đã không còn đứng ngoài cánh cửa. Nó đã đi vào hóa đơn, thực phẩm, công việc, sức khỏe và những lựa chọn rất bình thường của mỗi gia đình.

Điều đáng sợ nhất không phải là chúng ta không nhìn thấy nó, mà là 𝐧𝐡𝐢̀𝐧 𝐭𝐡𝐚̂́𝐲 𝐭𝐮̛̀𝐧𝐠 𝐜𝐡𝐮́𝐭 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐫𝐨̂̀𝐢 𝐝𝐚̂̀𝐧 𝐜𝐨𝐢 𝐭𝐚̂́𝐭 𝐜𝐚̉ 𝐥𝐚̀ 𝐛𝐢̀𝐧𝐡 𝐭𝐡𝐮̛𝐨̛̀𝐧𝐠.

Bởi khi một xã hội bắt đầu xem những bất thường kéo dài là điều hiển nhiên, khả năng phản ứng của nó cũng bắt đầu suy yếu.

Và có lẽ điều quan trọng nhất sau tất cả những dữ liệu về ranh giới hành tinh là nhận ra rằng: những gì đang xảy ra với Trái Đất cũng đang diễn ra trong chính đời sống của chúng ta.

#HaamaBreath #HoiTho #SuSong #VượtGiớiHạn #ThienNhien #KhiHau #VashnaThienKim #PhucHoi #NhanLoai #HanhTrinhSong #BreathOfLife #HanhTinh #ThienNhien #VanMinh #OceanAcidification #AxitHóaDạiDương #AirPollution #nguoiditimhoithocuasusong #nguoi_di_tim_hoi_tho_cua_su_song

Vashna Thiên Kim

Đặt mua sách Haama Breath

Hỗ trợ đặt mua qua Zalo: 0904 994 410