"(4) BIẾN ĐỔI DÒNG CHẢY ĐỊA SINH HÓA (𝐌𝐨𝐝𝐢𝐟𝐢𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐨𝐟 𝐁𝐢𝐨𝐠𝐞𝐨𝐜𝐡𝐞𝐦𝐢𝐜𝐚𝐥 𝐅𝐥𝐨𝐰𝐬)

Trong vài thập niên trở lại đây, nhờ khoa học kỹ thuật tiến bộ, chúng ta đã tăng tốc tác động mạnh vào hai vòng tuần hoàn căn bản của hành tinh: ni-tơ (N) và phốt-pho (P). Nhờ đó, sản lượng nông nghiệp bùng nổ, hàng tỷ người có đủ ăn. Nhưng cái giá ẩn, tích lũy theo ngày, là dòng chảy sinh địa hoá vượt ngưỡng tự nhiên mà hệ Trái Đất có thể hấp thụ an toàn: tảo nở hoa, “vùng chết” thiếu oxy lan rộng trên đại dương, bụi mịn tăng trong không khí, và khí nhà kính leo kỷ lục đồng thời gây phá hoại âm thầm tầng ozone.

Bạn hãy tưởng tượng hệ Trái Đất là một cánh đồng lớn. (N) và (P) là “phân bón của sự sống”. Nếu ta bón vừa đủ thì lúa chắc hạt, cỏ non xanh, ao hồ trong vắt. Nhưng nếu nêm quá tay, phần dư thừa sẽ tràn khỏi ruộng, bay vào không khí, rịn xuống kênh rạch, rồi cuối cùng ra biển. Câu chuyện của thế kỷ vừa qua là: chúng ta bón nhanh hơn nhiều so với khả năng tiếp nạp của cây và khả năng tự lọc của tự nhiên. Trong khung ranh giới hành tinh, ranh giới này, thực tế hiện nay vượt xa các vạch an toàn trên toàn cầu. Hậu quả bây giờ đã hiện rõ, không cần kính hiển vi để chúng ta thấy được rõ bức tranh. 

• Trước hết là nước. Khi (N) và (P) dư thừa trôi xuống ao hồ, con kênh quen thuộc bỗng hóa “xanh”: tảo nở rộ, nước đục và có mùi hôi tanh. Ban đêm tảo “thở” hết oxy khiến cá chết nổi trắng. Ngoài khơi, nơi các con sông đổ ra biển, hình thành những vùng nước “chết” thiếu oxy theo mùa khiến ngư dân bị mất nguồn thu, ngày càng phải đi xa bờ. Các nhà máy nước phải chạy thêm hóa chất và công nghệ để lọc mùi, lọc độc tố tảo trước khi nước có thể đi vào vòi nước sinh hoạt khiến chi phí xử lý đội lên rất cao. Đôi khi người dân vẫn thấy mùi tanh, vị lạ sau những mưa lớn. Bên cạnh đó, nghề nuôi trồng thủy sản cũng “thấm đòn” nặng nề khi một đợt nước “phú dưỡng” đi qua có thể quét sạch lứa giống, hoặc khiến tôm cá chậm lớn, bệnh nhiều, giảm tỷ lệ sống.

• Kế đến là không khí. Amoniac bốc lên từ phân chuồng và ruộng bón đạm gặp các khí axit ngoài trời sẽ kết dính thành bụi mịn, thứ bụi làm mờ mắt, rát cổ họng, len sâu vào phổi và mạch máu mà chúng ta đang thường xuyên hít thở. Nhiều thành phố không chỉ ô nhiễm vì ống xả xe hay ống khói nhà máy, mà còn vì... đồng ruộng và trang trại ở vành đai xung quanh. Và ngay trên tầng cao của bầu khí quyển, (N) dư thừa cuối cùng chuyển hóa thành N2O (Nitrous oxide - Nitơ oxit), một loại khí nhà kính mạnh có khả năng làm nóng lên toàn cầu gấp 300 lần khí CO2, đồng thời ăn mòn nốt phần ozone còn lại của hành tinh.

Nói một cách dễ hiểu, một bát đạm bón quá tay có thể lần lượt gây rắc rối trong nước, ngoài không khí, rồi trên khí hậu, đó được gọi là “vòng xoáy (N)”. Thêm vào đó là “di sản (P)”: bón (P) nhiều năm, cây không dùng hết, (P) tích trong đất như mỡ tích trong gan. Đến lúc mưa lớn hay xói mòn, lớp đất mặt mang (P) trôi cả mảng xuống sông, nuôi tảo thêm một vòng nữa. Dù hôm nay bạn đã giảm bón, nước vẫn cần nhiều năm mới “xanh lại” hẳn. Các vòng xoáy này khiến thực trạng hôm nay nhìn đâu chúng ta cũng có thể thấy dấu vết của hệ lụy. Ở nhiều vành đai nông nghiệp, mưa đầu mùa dồn dập kéo theo nước xanh rêu ở hồ, kênh; cuối mùa khô, ao tù bốc mùi, cá thiếu oxy chết hàng loạt. Ven biển, mùa gió và mùa lũ quyết định độ lớn của vùng thiếu oxy mỗi năm; năm thuận gió nước, vệt vàng trên bản đồ nhỏ lại; năm mưa nắng thất thường, vệt vàng ấy phình to. Ở ngoại ô, những ngày cày bừa bón phân hoặc đốt rơm rạ, chỉ số bụi mịn nhảy vọt; trẻ nhỏ, người già, người bệnh hô hấp là nhóm người chịu thiệt đầu tiên. Trong trại giống nhuyễn thể, quản lý pH và độ kiềm bỗng trở thành kỹ năng bắt buộc: chỉ vài đêm dòng nước nhiễm “dinh dưỡng” đi qua là cả mẻ ấu trùng có thể hỏng.

Hệ quả kinh tế xã hội vì thế không chỉ nằm trên báo cáo môi trường. Nông dân phải bón nhiều lần hơn để bù thất thoát vì đất không thể giữ lại chất dinh dưỡng nữa, nhưng vẫn bất an vì mưa nắng lệch mùa; giá thành sản xuất tăng trong khi rủi ro mùa vụ lớn. Sự phát triển của thực vật phù du và giảm của thực vật đáy làm thay đổi lưới thức ăn, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài cá, gây mất cân bằng hệ sinh thái. Ngư dân mất vụ vì đóng cửa ngư trường khi vùng chết do thiếu oxy lan rộng; người nuôi biển phải “đệm kiềm” và theo dõi nước lên xuống hồi hộp như theo dõi thị trường chứng khoán. Đô thị dân cư phải nâng cấp hệ thống xử lý nước và đặt thêm cảnh báo tảo độc cho hồ chứa cấp nước. Du lịch ven hồ, ven biển điêu đứng trong những tháng nước “xanh”, khách ngại mùi hôi, sợ rát da gây thiệt hại lớn cho kinh tế. Ngành y tế thì gánh thêm bệnh hô hấp trong các đợt bụi mịn cao và nước ô nhiễm tảo độc cũng là tác nhân gây nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng cho con người. 

Mỗi mắt xích trả một phần hóa đơn, cộng lại thành chi phí xã hội rất lớn và môi trường sống an toàn bị thu hẹp lại đáng kể."

Còn tiếp…

📖 Trích từ sách: “Haama Breath - Điều kì diệu từ Himalaya” của tác giả Vashna Thiên Kim.

LỜI BÌNH TỪ TÁC GIẢ

Có những giới hạn chỉ trở nên rõ ràng khi con người đã đi quá xa.

Nitơ và phospho vốn là nền tảng của sự sống. Không có chúng, cây cối không thể sinh trưởng, mùa màng không thể nuôi sống dân số đông như hiện nay, và cuộc cách mạng nông nghiệp hiện đại cũng khó có thể đạt đến quy mô mà chúng ta từng xem là một thành tựu lớn của văn minh.

Vấn đề nằm ở chỗ, tự nhiên luôn vận hành bằng tỷ lệ.

Một chất có lợi không đồng nghĩa với việc càng nhiều càng tốt. Trong cơ thể, hormone cần đúng nồng độ; muối, đường hay chất béo đều cần một giới hạn nhất định để duy trì cân bằng. Hệ Trái Đất cũng vậy. Khi một dòng vật chất đi qua hệ thống nhanh hơn khả năng hấp thụ và xử lý của nó, phần dư thừa sẽ không biến mất. Nó sẽ tiếp tục di chuyển, tích tụ và chuyển hóa thành những hậu quả ở nơi khác.

Đó chính là điều đang xảy ra với nitơ và phospho.

Phân bón được đưa xuống ruộng với mục tiêu tăng năng suất. Phần cây không sử dụng hết có thể ngấm xuống đất, trôi vào sông, theo dòng nước ra biển hoặc đi vào khí quyển. Từ một hành động tưởng như chỉ liên quan đến nông nghiệp, hệ quả có thể lan sang chất lượng nước, thủy sản, không khí, sức khỏe cộng đồng và khí hậu.

Điều khiến tôi chú ý ở ranh giới này chính là tính liên thông ấy.

Con người thường tổ chức đời sống theo từng lĩnh vực riêng biệt. Nông nghiệp là chuyện của nông nghiệp. Nước là chuyện của tài nguyên nước. Không khí thuộc về môi trường. Y tế lại được xử lý như một lĩnh vực khác.

Thiên nhiên không vận hành theo cách phân chia đó.

Những gì chúng ta đưa vào đất có thể xuất hiện lại trong nước. Những gì thoát khỏi mặt đất có thể trở thành bụi mịn hoặc khí nhà kính. Những gì tích lũy lâu năm trong đất có thể được một trận mưa lớn cuốn xuống sông và tiếp tục gây ảnh hưởng nhiều năm sau khi nguồn phát thải ban đầu đã được giảm bớt.

Bởi vậy, một trong những điều khoa học về hệ Trái Đất giúp chúng ta nhìn thấy rõ hơn là: hầu như không có hậu quả sinh thái nào thực sự đứng riêng lẻ.

Chúng ta cũng thường mắc một sai lầm khác: chỉ quan tâm đến nơi mình bắt đầu hành động mà không theo dõi đầy đủ nơi dòng vật chất kết thúc.

Chiếc túi rác rời khỏi nhà không có nghĩa là rác đã biến mất.

Nước thải chảy khỏi tầm mắt không đồng nghĩa với việc chất ô nhiễm đã chấm dứt.

Khí thải được đưa lên cao vẫn nằm trong cùng một bầu khí quyển mà con người đang hít thở.

Với nitơ và phospho, quy luật đó càng dễ nhìn thấy. Phần dư thừa hôm nay có thể trở thành chất dinh dưỡng cho một đợt tảo nở hoa ngày mai, góp phần hình thành vùng nước thiếu oxy sau đó, rồi cuối cùng quay trở lại nền kinh tế dưới hình thức mất nguồn lợi thủy sản, chi phí xử lý nước hay tổn thất du lịch.

Thiên nhiên vì thế giống như một hệ thống kế toán rất nghiêm khắc.

Khoản chi phí mà chúng ta chưa trả ngay không có nghĩa là nó đã được miễn.

Nhiều khi chúng chỉ được chuyển sang một thời điểm khác, một vùng đất khác hoặc một nhóm người khác.

Người sản xuất có thể chưa nhìn thấy hậu quả trong mùa vụ hiện tại, nhưng vùng hạ lưu lại phải chịu chất lượng nước suy giảm. Một thành phố có thể hưởng lợi từ nguồn lương thực giá rẻ, trong khi những chi phí của việc sản xuất ấy xuất hiện ở hồ chứa, vùng ven biển hoặc trong sức khỏe của cộng đồng cách xa hàng trăm kilômét.

Đó là lúc khái niệm “hiệu quả” cần được nhìn rộng hơn.

Một hệ thống chỉ thật sự hiệu quả khi tính cả giá trị tạo ra lẫn phần tổn thất nó để lại.

Nếu năng suất nông nghiệp tăng nhưng đất ngày càng phụ thuộc vào lượng đầu vào lớn hơn, nước ngày càng khó xử lý hơn và môi trường xung quanh ngày càng mất khả năng tự phục hồi, chúng ta không thể chỉ nhìn vào sản lượng rồi gọi đó là thành công trọn vẹn.

Có một điều rất đáng suy ngẫm ở đây: thiên nhiên đã vận hành các chu trình vật chất suốt hàng tỷ năm mà gần như không tạo ra khái niệm “rác” theo cách con người hiểu.

Lá rụng trở thành dinh dưỡng.

Xác sinh vật được phân hủy rồi quay trở lại đất.

Chất thải của loài này có thể trở thành nguồn sống của loài khác.

Vật chất liên tục đổi hình thức nhưng vẫn được giữ trong những vòng tuần hoàn.
Trong khi đó, mô hình kinh tế hiện đại của chúng ta lại thường đi theo đường thẳng: khai thác, sản xuất, tiêu dùng rồi thải bỏ.

Có lẽ sự khác biệt giữa hai hệ thống ấy chính là một trong những nguyên nhân sâu xa của nhiều cuộc khủng hoảng môi trường hiện nay.

Tương lai vì thế không thể chỉ nằm ở việc “sử dụng ít hơn”. Quan trọng hơn là học cách thiết kế lại dòng chảy vật chất để chúng được giữ trong hệ thống lâu hơn, sử dụng chính xác hơn và quay trở lại chu trình thay vì trở thành gánh nặng cho đất, nước và khí quyển.

Đây cũng là nơi tôi nhìn thấy một bài học rất gần với đời sống con người.

Mọi sự dư thừa đều có thể trở thành một dạng mất cân bằng nếu chúng ta không biết giới hạn.

Dư thừa vật chất chưa chắc tạo ra bình an.

Dư thừa thông tin chưa chắc tạo ra trí tuệ.

Tốc độ quá lớn chưa chắc đưa chúng ta đến đúng hướng.

Một xã hội có thể sản xuất rất nhiều nhưng vẫn phải trả giá nếu không biết cách hấp thụ, phân phối và tái tạo những gì nó đang sử dụng.

Thiên nhiên chưa bao giờ dạy con người sống bằng sự thiếu thốn.

Nó dạy chúng ta sống bằng sự tuần hoàn.

Lấy đủ để tiếp tục sống, rồi trả lại đủ để sự sống còn có thể tiếp tục sau mình.

Đó có lẽ là điểm sâu nhất của ranh giới sinh địa hóa này.

Nó nhắc rằng vấn đề của nền văn minh không nằm ở việc chúng ta đã học được cách tạo ra nhiều đến đâu, mà ở việc chúng ta đã học được cách giữ cho những dòng vật chất ấy còn nằm trong khả năng chịu đựng của hành tinh hay chưa.

Bởi cuối cùng, sự bền vững không được quyết định bởi lượng tài nguyên đi qua tay con người trong một đời.

Nó được quyết định bởi việc sau khi tất cả những dòng chảy ấy đi qua, hệ thống còn đủ nguyên vẹn để tiếp tục nuôi dưỡng sự sống đến đâu.

#HaamaBreath #HoiTho #SuSong #VượtGiớiHạn #ThienNhien #KhiHau #VashnaThienKim #PhucHoi #NhanLoai #HanhTrinhSong #BreathOfLife #HanhTinh #ThienNhien #VanMinh #nguoiditimhoithocuasusong #nguoi_di_tim_hoi_tho_cua_su_song

Vashna Thiên Kim

Đặt mua sách Haama Breath

Hỗ trợ đặt mua qua Zalo: 0904 994 410