Con người không chỉ tận dụng tự nhiên, mà còn biến đổi nó. Rừng bị đốn để lấy đất, mương kênh được đào, đất bị mặn hóa. Luyện kim cần gỗ và quặng, thành phố cần đá và nước. Văn minh rực rỡ, nhưng cái giá phải trả là tự nhiên bị bào mòn. Tự nhiên luôn phản hồi. Khi con người quên mất giới hạn, thiên nhiên sẽ nhắc lại bằng những cú sốc, đôi khi đủ để đánh sập cả những đế chế tưởng chừng như hùng mạnh nhất. 

Trong hàng ngàn năm của kỷ Holocene, khí hậu nhìn chung ổn định, nhưng nó chưa bao giờ hoàn toàn phẳng lặng. Giống như một bản nhạc, có lúc nhịp điệu trầm bổng, có lúc hòa âm dịu dàng, lại có những đoạn cao trào bất ngờ. Và chính những biến động tưởng chừng “ngoài lề” ấy lại nhiều lần khắc sâu dấu ấn vào lịch sử nhân loại. 

***

Một trong những sự kiện nổi bật nhất là sự kiện siêu hạn hán xảy ra khoảng năm 2200 trước Công nguyên. Trong suốt gần 300 năm, một chuỗi hạn hán kéo dài đã quét qua Trung Đông và Bắc Phi, khiến lượng mưa giảm mạnh, sông ngòi cạn kiệt. Kết quả là Đế chế Akkadian, vốn được xem là đế chế đầu tiên trong lịch sử nhân loại tại Mesopotamia, đã suy yếu và dẫn đến sụp đổ. Và ngay cả Ai Cập, vốn được che chở bởi sự ổn định của sông Nile, cũng không tránh khỏi ảnh hưởng bởi thiên nhiên. Một trong những đế chế hùng mạnh nhất lịch sử cũng đã dần suy tàn do hạn hán thế kỷ dẫn tới nạn đói tràn lan, trật tự xã hội lung lay… Chỉ một thay đổi trong lượng mưa, mà cả một kỷ nguyên hưng thịnh đã kết thúc như vậy.

Akkadia là đế chế đầu tiên trên thế giới - đế chế vĩ đại đầu tiên trong lịch sử nhân loại nhưng lại diệt vong vì biến đổi khí hậu. Ảnh: ZME

Gần ba ngàn năm sau, lịch sử lại lặp lại ở bên kia Đại Tây Dương. Văn minh Maya ở Trung Mỹ từng huy hoàng với những kim tự tháp cao chọc trời, những thành phố lớn rợp bóng rừng đã rơi vào khủng hoảng khi đối diện những đợt hạn hán khốc liệt vào thế kỷ 8-9 sau Công nguyên. 

Qua nhiều thế kỷ, dân số tăng, rừng bị đốn để trồng ngô, và khi chuỗi hạn hán kéo dài 50-100 năm xuất hiện, các hồ chứa nước cạn kiệt, mùa màng thất bát, dân số sụt giảm. Hệ thống xã hội phức tạp ấy không chịu nổi, những thành phố đá uy nghi giữa rừng rậm dần bị bỏ lại, trở thành phế tích mà ngày nay chúng ta phải khai quật để hiểu lại quá khứ. Một nền văn minh từng có lịch riêng, chữ viết riêng, đền đài lộng lẫy cuối cùng cũng không chống chọi nổi trước một chu kỳ khí hậu khắc nghiệt. 

Ở châu Âu, Đế chế La Mã với con đường trải dài khắp lục địa, quân đội hùng mạnh và luật pháp tinh vi cũng không thoát khỏi quy luật này. Các nghiên cứu khí hậu cho thấy vào khoảng thế kỷ 4-5, một giai đoạn bất ổn thời tiết và dịch bệnh lan tràn đã làm suy yếu nghiêm trọng sức mạnh của La Mã. Khi mùa màng thất bát, nạn đói xuất hiện, dịch bệnh bùng phát, lòng dân ly tán, những cuộc xâm lược từ bên ngoài chỉ là giọt nước tràn ly. La Mã không chỉ sụp đổ bởi gươm giáo của ngoại bang, mà còn bởi “lưỡi gươm vô hình” của thiên nhiên. 

Tại châu Á, Angkor - kinh đô của Đế chế Khmer - từng rực rỡ với hệ thống thủy lợi khổng lồ phức tạp, kênh đào chằng chịt từng nuôi sống hàng trăm nghìn dân, những đền đài nguy nga như Angkor Wat. Nhưng từ thế kỷ 14-15, chuỗi hạn hán và mưa lũ bất thường, dòng chảy thay đổi đã khiến cả mạng lưới khổng lồ ấy sụp đổ như một cỗ máy gãy bánh răng. Khi nước không còn tuân theo lịch trình quen thuộc, cả bộ máy phức tạp sụp đổ, Người ta bỏ lại đền đài nguy nga, để rừng già từ từ che phủ, kéo theo sự tan rã của một đế chế từng thống trị Đông Nam Á.

Quang cảnh đền Angkor Wat ở tỉnh Siem Reap

Không dừng lại ở những đế chế xa xưa, lịch sử cận đại cũng ghi dấu những cú “trở mình” bất ngờ của thiên nhiên.

“Năm 536”, thường được sử gia coi là một trong những năm tồi tệ nhất trong lịch sử loài người, chứng kiến bụi núi lửa từ một vụ phun trào lớn che phủ bầu trời khắp bán cầu Bắc. Mặt trời bị che khuất, mùa hè lạnh lẽo, mùa màng thất bát. Hậu quả là nạn đói, dịch bệnh, và những khủng hoảng lan rộng khắp châu Âu và Trung Đông. 

Nhiều vương triều suy yếu, xã hội chao đảo,  tất cả chỉ vì những hạt bụi li ti tràn ngập trong bầu khí quyển. Thế kỷ 14-19 mang đến một thử thách khác: sự xuất hiện chóng vánh của Tiểu Băng Hà (Little Ice Age). Những mùa đông khắc nghiệt kéo dài, sông Thames ở London đóng băng, mùa màng thất thu ở châu Âu, bão tố hoành hành ở Đại Tây Dương. Hệ quả là nạn đói, dịch hạch, nổi dậy nông dân, và sự dịch chuyển quyền lực giữa các vương quốc. Khí hậu, một lần nữa, lại chứng minh rằng nó có thể viết lại bản đồ chính trị thế giới chỉ bằng vài thế kỷ lạnh hơn hoặc ấm hơn bình thường.

=> Tất cả những ví dụ trên đều dẫn ta đến một kết luận không thể phủ nhận rằng thiên nhiên không chỉ là bối cảnh cho lịch sử loài người, mà đó cũng là tác nhân chính viết lại lịch sử ấy. 

⚠️ Những biến đổi nhỏ về nhiệt độ, lượng mưa, hay chu kỳ núi lửa đã nhiều lần xoay chuyển cán cân quyền lực, làm sụp đổ những nền văn minh tưởng chừng bất tử. Và nếu trong quá khứ, chỉ cần một cú trượt khí hậu đã đủ để làm đế chế lụi tàn, thì ngày nay, khi biến đổi khí hậu đang diễn ra với quy mô toàn cầu và tốc độ chưa từng có, chúng ta càng phải nhận thức rõ mức độ mong manh của nền văn minh hiện tại này."

Còn tiếp… 

📖 Trích từ sách: “Haama Breath - Điều kì diệu từ Himalaya” của tác giả Vashna Thiên Kim. 

LỜI BÌNH TỪ TÁC GIẢ 

Có một câu hỏi đã theo tôi suốt quá trình nghiên cứu về lịch sử các nền văn minh.

Tại sao những đế chế từng sở hữu quân đội hùng mạnh, những thành phố tráng lệ, những công trình khiến hậu thế phải kinh ngạc… cuối cùng vẫn biến mất?

Ban đầu, tôi cũng đi tìm câu trả lời trong những cuộc chiến, những biến động chính trị hay sự thay đổi của các triều đại. Nhưng càng đọc nhiều tài liệu về địa chất, cổ khí hậu và khảo cổ học, tôi càng nhận ra rằng phía sau rất nhiều bước ngoặt của lịch sử luôn có một nhân vật âm thầm hiện diện.

Đó là thiên nhiên.

Thiên nhiên không tạo ra chiến tranh.

Nhưng thiên nhiên có thể tạo ra những điều kiện khiến chiến tranh trở nên không thể tránh khỏi.

Thiên nhiên không trực tiếp làm sụp đổ một đế chế.

Nhưng chỉ cần những mùa mưa thay đổi, những con sông cạn dần, những cánh đồng không còn đủ sức nuôi sống con người, thì mọi trật tự xã hội tưởng như vững chắc cũng sẽ bắt đầu xuất hiện những vết nứt đầu tiên.

Khi thiếu lương thực, kinh tế suy yếu.

Khi kinh tế suy yếu, niềm tin lung lay.

Khi lòng người ly tán, quyền lực cũng dần mất đi nền móng.

Điều đáng để suy ngẫm là, trong lịch sử, rất hiếm có nền văn minh nào sụp đổ chỉ bởi một nguyên nhân duy nhất. Đằng sau mỗi cuộc khủng hoảng thường là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: con người, chính trị, kinh tế và sau cùng là thiên nhiên. Nhưng chính thiên nhiên lại là yếu tố mà con người khó có thể mặc cả hay trì hoãn.

Bởi khác với luật pháp, quy luật của tự nhiên không thay đổi theo ý chí của bất kỳ ai.

Điều ấy khiến tôi nhận ra rằng, sức mạnh thật sự của một nền văn minh không chỉ nằm ở những gì họ xây dựng, mà còn nằm ở khả năng hiểu và tôn trọng những giới hạn của hành tinh đang nuôi dưỡng mình.

Có lẽ vì vậy mà càng nghiên cứu về lịch sử, tôi càng không xem những câu chuyện của Akkad, Maya, La Mã hay Angkor chỉ là chuyện của quá khứ.

Tôi xem đó là những tấm gương mà lịch sử đang lặng lẽ đặt trước mặt thế hệ chúng ta.

Không phải để khẳng định rằng tương lai chắc chắn sẽ lặp lại quá khứ.

Mà để nhắc nhở rằng, dù khoa học có phát triển đến đâu, con người vẫn không thể sống bên ngoài các quy luật của tự nhiên.

Có lẽ điều khiến tôi trăn trở nhất không phải là những con số về nhiệt độ toàn cầu, mực nước biển hay lượng băng đang tan mỗi năm. Điều khiến tôi thật sự băn khoăn là cách chúng ta đang dần quen với những bản tin ấy.

Một đợt nắng nóng cực đoan đi qua, rồi nhanh chóng bị thay thế bởi những tin tức khác.
Một trận lũ lịch sử vừa kết thúc, chúng ta lại tiếp tục guồng quay thường nhật. Một cánh rừng biến mất, một dòng sông cạn kiệt, một loài sinh vật lặng lẽ tuyệt chủng… tất cả dường như đang trở thành những dòng thông tin mà con người chỉ lướt qua trong vài giây.

Có lẽ, điều đáng lo nhất không phải là thiên nhiên đang thay đổi.

Mà là con người đang dần mất đi khả năng cảm nhận mức độ nghiêm trọng của sự thay đổi ấy.

Chính vì thế, tôi không muốn bắt đầu câu chuyện từ những dự báo của tương lai.

Tôi muốn đi ngược về quá khứ.

Tôi muốn nhìn lại những nền văn minh đã từng hưng thịnh, rồi suy tàn; những đế chế từng tưởng mình bất khả xâm phạm nhưng cuối cùng vẫn phải cúi đầu trước những biến động của khí hậu và tự nhiên. Không phải để gieo rắc nỗi sợ, cũng không phải để so sánh một cách khiên cưỡng giữa quá khứ và hiện tại, mà để nhắc chúng ta nhớ rằng thiên nhiên chưa bao giờ là một khán giả đứng ngoài lịch sử.

Thiên nhiên luôn là một phần của lịch sử.

Và hôm nay, chúng ta không còn đứng ngoài câu chuyện ấy nữa.

Có thể những thế hệ sau sẽ nhìn lại thế kỷ XXI như một bước ngoặt lớn của nhân loại. Họ sẽ tự hỏi: khi các dấu hiệu đã hiện ra ngày một rõ ràng, khi khoa học đã liên tục lên tiếng, khi lịch sử đã nhiều lần để lại những bài học đắt giá, con người thời ấy đã lựa chọn điều gì?

Tôi không biết câu trả lời sẽ ra sao. 😞

Nhưng tôi hy vọng rằng, khi khép lại những trang sách này, sẽ có thêm nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi ấy cho chính mình.

Bởi mọi nền văn minh đều được viết nên từ những lựa chọn rất nhỏ của từng thế hệ.

Và sự thay đổi trong tư duy nhận thức của từng ngườ sẽ cộng hưởng để quyết định chương tiếp theo của lịch sử nhân loại. Hy vọng chúng ta sẽ không đợi đón nhận những hệ luỵ không thể gánh vác mới bắt đầu thay đổi…

#HaamaBreath #HoiTho #SuSong #VượtGiớiHạn #ThienNhien #KhiHau #VashnaThienKim #PhucHoi #NhanLoai #HanhTrinhSong #BreathOfLife #HanhTinh #ThienNhien #VanMinh #nguoiditimhoithocuasusong #nguoi_di_tim_hoi_tho_cua_su_song

Vashna Thiên Kim

Đặt mua sách Haama Breath

Hỗ trợ đặt mua qua Zalo: 0904 994 410