Hà Nội hôm nay xuống 9 độ C ban ngày.

Một cái lạnh không quá xa lạ với miền Bắc, nhưng lại đủ sâu để chạm vào một lớp ký ức rất khác trong tôi.

Cái lạnh ấy không chỉ dừng lại ở da. Nó xuyên qua từng lớp áo, chạm thẳng vào xương, làm cơ thể khựng lại trong một nhịp thở ngắn. Và gần như ngay lập tức, Himalaya trở về.

Tôi nhớ rất rõ cảm giác khi đứng giữa độ cao ngút ngàn ấy, nơi nhiệt độ âm sâu hàng chục độ C, nơi gió không “thổi” mà như cắt. Không đồ bảo hộ. Không lớp che chắn quen thuộc của đời sống văn minh. Chỉ có thân thể trần trụi trước thiên nhiên, và một niềm tin mong manh rằng mình có thể ở lại trong 60 phút thiền định, dù cơ thể liên tục gửi đi những tín hiệu báo động. Đó không phải là nỗi sợ mang tính tưởng tượng. Đó là sự bất lực rất thật của thân xác khi không kịp thích nghi với sự khắc nghiệt. Khi lý trí vẫn cố trấn an, nhưng hệ thần kinh đã bước vào trạng thái sinh tồn. Khi mỗi tế bào đều hiểu rất rõ: nếu không giữ được sự tỉnh táo, ranh giới giữa “chịu đựng” và “tổn thương” là cực kỳ mong manh.

Là một người nghiên cứu về tâm trí và tâm lí học tôi biết: chính khoảnh khắc đó đã để lại một dấu ấn sâu trong tiềm thức.

Trong tâm lý học, sang chấn tâm lý không chỉ hình thành từ những sự kiện lớn lao mang tính bạo lực hay mất mát. Sang chấn có thể đến từ bất kỳ trải nghiệm nào mà hệ thần kinh cảm nhận là “đe dọa vượt ngưỡng chịu đựng”. Khi cơ thể trải qua một nỗi kinh hãi đủ lớn, não bộ sẽ ghi nhớ điều kiện môi trường đi kèm và tự động thiết lập cơ chế phản vệ. Chỉ cần gặp lại điều kiện tương tự, phản ứng sẽ kích hoạt, đôi khi nhanh hơn cả suy nghĩ có ý thức.

Với tôi, cái lạnh trở thành một tín hiệu như vậy.

Phải mất gần 6 tháng sau khi trở về từ Himalaya, tôi mới có thể bật máy lạnh khi ngủ mà không thấy tim đập nhanh, hơi thở ngắn lại. Phải rất lâu tôi mới dám để cơ thể tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh mà không vô thức tìm áo khoác hay quấn thêm khăn. Đó không phải là sự yếu đuối. Đó là hệ thần kinh đang học cách tin rằng mình đã an toàn trở lại.

Và hôm nay, tròn hơn một năm! 

Hà Nội lạnh sâu bất thường giữa ban ngày. Tôi bước ra ngoài, để cái lạnh chạm vào da, để cơ thể tự quan sát phản ứng của chính mình. Vẫn có một nhịp khựng nhẹ. Vẫn có ký ức thoáng qua. Nhưng khác rồi. Tôi không còn hoảng. Không còn phản xạ né tránh. Tôi đứng yên, hít một hơi dài, và nhận ra: cơ thể đã học được cách đi qua nỗi sợ, chứ không chỉ né nó.

Chính trong khoảnh khắc ấy, tôi lại nghĩ đến Trái Đất.

Trong một năm qua, khí hậu toàn cầu đang thay đổi theo những cách ngày càng cực đoan và khó đoán. Trái Đất nóng lên không đồng nghĩa với việc mọi nơi đều ấm hơn. Ngược lại, hệ thống khí hậu mất ổn định khiến các cực đoan gia tăng: nơi thì nắng nóng kỷ lục, nơi lại chìm trong những đợt lạnh sâu và tuyết rơi dày chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ.

Những khu vực như Nga, Canada hay Phần Lan liên tục ghi nhận lượng tuyết lớn bất thường trong tận 124 năm chưa từng. Không phải vì khí hậu “đang hồi lạnh”, mà vì các dòng khí quyển bị xáo trộn, khiến không khí lạnh bị giữ lại lâu hơn ở một số vùng. Cùng lúc đó, đại dương ấm lên làm gia tăng năng lượng cho các hệ thống thời tiết, đẩy thiên tai lên những ngưỡng mà trước đây chỉ xuất hiện trong mô hình dự báo.

TẢNG BĂNG LỚN NHẤT THẾ GIỚI CHỈ CÒN SỐNG ĐƯỢC VÀI TUẦN! 

Sự tan rã nhanh chóng của tảng băng trôi A23a là một tín hiệu không thể xem nhẹ. Khi một khối băng từng ổn định hàng chục năm có thể biến mất chỉ trong vài tuần, điều đó cho thấy hệ thống băng toàn cầu đang tiến gần những điểm không thể đảo ngược. Băng tan không chỉ là câu chuyện mực nước biển. Nó là dấu hiệu cho thấy Trái Đất đang mất dần khả năng tự điều hòa.

NASA cảnh báo tảng băng trôi lớn nhất thế giới A23a đang trên bờ vực tan rã hoàn toàn

 
Cũng giống như cơ thể con người sau sang chấn. Khi các cơ chế bảo vệ bị quá tải, phản ứng sẽ trở nên cực đoan hơn, khó kiểm soát hơn.

Điều quan trọng cần hiểu là: A23a tan không làm mực nước biển dâng ngay lập tức, bởi đây là băng trôi nổi. Nhưng chính vì vậy, sự kiện này càng đáng báo động. Nó cho thấy đại dương đã ấm lên đến mức có thể phá vỡ nhanh chóng những khối băng khổng lồ từng ổn định suốt nhiều thập kỷ. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống băng toàn cầu đang tiến rất gần đến những điểm không thể đảo ngược.

Khi một tảng băng lớn tan rã, nó giải phóng lượng lớn nước ngọt lạnh vào đại dương, làm thay đổi độ mặn và mật độ nước biển tại khu vực nó đi qua. Điều này có thể ảnh hưởng đến dòng hải lưu, hệ sinh thái biển và chuỗi thức ăn, đồng thời tạo ra những vùng băng vụn nguy hiểm cho hàng hải. Nhưng sâu hơn cả, nó là bằng chứng sống động cho thấy sự mất cân bằng năng lượng của Trái Đất đã vượt qua ngưỡng ổn định cũ.

A23a không phải là nguyên nhân duy nhất. Nó là hệ quả. Hệ quả của đại dương ấm lên, của khí nhà kính tích tụ, của các bể hấp thụ tự nhiên như rừng và băng đang suy yếu đồng thời. Khi những “bộ đệm” này mất đi, khí hậu không còn điều hòa được các cú sốc, và những hiện tượng cực đoan bắt đầu xuất hiện dày đặc hơn, mạnh hơn, và khó dự báo hơn.

A23a đang tan.

Và điều đang tan cùng nó không chỉ là một tảng băng, mà là khoảng đệm an toàn mà Trái Đất từng có để tự chữa lành.

Nếu trước đây biến đổi khí hậu còn được nói đến như một nguy cơ trong tương lai, thì sự biến mất của A23a nhắc chúng ta rằng: thời gian giờ đây đang được tính bằng tuần, không còn bằng thập kỷ. Và trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, mỗi lựa chọn làm giảm áp lực lên hệ khí hậu - dù nhỏ - không còn là hành động mang tính lý tưởng, mà là điều kiện tối thiểu để nhân loại còn cơ hội thích nghi với một Trái Đất đang đổi khác từng ngày.

 
NHÂN QUẢ

Chuỗi nhân quả đã quá rõ: khí nhà kính tích tụ, đại dương ấm lên, khí quyển trở nên bất ổn, thiên tai gia tăng về cả tần suất lẫn cường độ. Khi những “bộ đệm” tự nhiên như rừng và băng suy yếu, Trái Đất không còn nhiều khoảng lùi để tự phục hồi.

Điều này không còn nằm ở thì tương lai. Nó đang tác động trực tiếp lên sức khỏe, sinh kế và cảm giác an toàn của con người ngay trong đời sống hằng ngày, từ những đợt lạnh sâu bất thường cho tới nắng nóng vượt ngưỡng chịu đựng sinh lý.

Một năm sau Himalaya, khi đứng giữa cái lạnh 9 độ C của Hà Nội, tôi hiểu rất rõ một điều: khả năng thích nghi không đến từ việc phủ nhận sang chấn, mà từ việc nhìn thẳng vào nó, hiểu cơ chế của nó, và chủ động thay đổi cách sống để không tiếp tục đẩy hệ thống - dù là cơ thể hay Trái Đất - vượt quá giới hạn! 

Biến đổi khí hậu không còn là một khái niệm khoa học xa vời. Nó đang “chạm” vào từng con người, giống như cái lạnh hôm nay chạm vào ký ức trong tôi. Và nếu chúng ta còn muốn có thời gian để thích nghi, thì mọi lựa chọn giúp giảm áp lực lên hệ thống khí hậu không còn là tùy chọn mang tính đạo đức, mà là điều kiện tối thiểu để còn khả năng sống chung với một Trái Đất đang thay đổi rất nhanh.

 
ĐÔI MẮT CỦA NGƯỜI CHỨNG KIẾN

Giờ đây, khi nhìn lại tấm ảnh này, tôi tự hỏi bản thân: “sao đôi mắt cậu buồn đến thế?! ”

Phải chăng đó không chỉ là nỗi buồn của một con người vừa đi qua giới hạn chịu đựng của thân xác, mà là cảm giác bất lực khi chạm vào những giới hạn của tự nhiên - những giới hạn đã bị đẩy quá xa, đến mức nhiều hệ quả trong tương lai dường như không còn có thể đảo chiều hoàn toàn.

Có lẽ đó là lý do đôi mắt trong bức ảnh ấy vừa buồn, vừa tỉnh.

Buồn vì hiểu quá rõ cái giá của sự chậm trễ.

Và tỉnh vì biết rằng: nếu còn thời gian, thì trách nhiệm của chúng ta là không được đứng yên.

Và, câu hỏi đặt ra là: 

Cho đến giờ này, chúng ta đã thực sự ý thức được mức độ nghiêm trọng của những gì mình sắp phải đối diện hay chưa?

Với tôi, câu trả lời không nằm ở sự hoảng loạn hay bi quan. Nó nằm ở lựa chọn.

Tôi vẫn tin rằng mọi thứ chưa khép lại. Vẫn còn những phần có thể thay đổi, nếu con người đủ tỉnh táo để bắt đầu - và đủ kiên quyết để đi đến cùng. Nhưng sự thay đổi ấy không thể chỉ bắt đầu từ bên ngoài. Nó buộc phải khởi động từ bên trong.

Sau khi trở về, điều đầu tiên tôi làm không phải là nói nhiều hơn về biến đổi khí hậu, mà là nâng cấp lại “hệ điều hành” của chính cơ thể mình. Hệ thần kinh, hơi thở, khả năng chịu đựng và phục hồi - tất cả đều phải được tái lập để có thể tương thích với một Trái Đất đã không còn vận hành theo những quy luật cũ.

Một hành tinh nóng lên, khí hậu cực đoan hơn, nhịp sống bất ổn hơn… đòi hỏi con người không chỉ thích nghi về công nghệ, mà phải tiến hóa cả về nội lực. Không phải để chống lại tự nhiên, mà để học cách sống hòa hợp với một trạng thái mới của nó. Và cái mà tôi đang chuẩn bị, không phải để ứng phó ngay bây giờ, nó là cái phao cứu hộ cho cả một thế hệ tương lai. 

VashnaThienKim